სტრესი და მისი გავლენა მეხსიერებაზე

ყველა სტუდენტისთვის ნაცნობია გრძნობა, როდესაც კვირების განმავლობაში ემზადება გამოცდისთვის, ტესტს დახედავს და ხედავს საკითხს, რომელიც დარწმუნებულია რომ წაიკითხა, ზუსტად ახსოვს რომელ კონსპექტში ეწერა, თუმცა ვერაფრით იხსენებს მის არსს. რა მოვლენაა ეს? პასუხი შეიძლება სტრესისა და მეხსიერების ურთიერთობაში აღმოვაჩინოთ.

პროცესი დეტალურად რომ აღვწეროთ, უნდა ვიცოდეთ, რომ ჩვენს მიერ წაკითხული, მოსმენილი ან შესწავლილი ფაქტები მოგონებად გარკვეული პროცესის მეშვეობით იქცევა. ყველაფერი იწყება შენაძენით – მომენტი, როდესაც შევხვდებით ახალ ინფორმაციას. ამ დროს თითოეული სენსორული გამოდილებით ააქტიურებს თავის ტვინის უბნების ნაწილებს. იმისათვის, რომ შეძენილი ინფორმაცია ხანგრძლივ მოგონებად გადაიქცეს, ეს სენსორული გამოცდილებები უნდა განამტკიცდეს ჰიპოკამპით, ამიგდალას გავლენით.

რა გავლენა შეიძლება მოახდინოს სტრესმა მაღლა განხილულ საფეხურებზე? ჩვენი ტვინი სტრესულ სტიმულებზე ჰორმონ კორტიკოსტეროიდების გამოყოფით რეაგირებს, რომლებიც აქტიურდებიან საფრთხის მოახლოებასთან ერთად. ბევრი ადამიანისგან გვსმენია, რომ სტრესის ქვეშ უკეთ მოქმედებენ და ეს მათთვის სასარგებლოა. თუმცა ექსტრემალურმა და ქრონიკულმა სტრესმა შესაძლოა საწინააღმდეგო შედეგი გამოიწვიოს. ვირთხებზე ჩატარდა ექსპერიმენტი, სადაც ჰორმონების ინექცის შემდეგ აკვირდებოდნენ მათ მოქმედებას. თავდაპირველად, კორტიკოსტრეოიდების გაზრდით, ვირთხების მეხსიერების ტესტების შედეგები გაიზარდა, თუმცა უფრო მაღალი დოზებით – შედეგები გაუარესდა. ადამიანებშიც ზუსტად ანალოგიურ დადებით ეფექტს ვხედავთ, მაგრამ ეს მხოლოდ მაშინ ხდება, როცა სტრესი უკავშირდება ისეთ ამოცანას, რომელსაც მეხსიერების ჩართვა სჭირდება. კვირების, თვეების ან თუნდაც წლების განმავლობაში მუდმივად გამოყოფილი კორტიკოსტეროიდები, რაც ქრონიკული სტრესის შედეგია, აზიანებს ჰიპოკამპს და ახალი მოგონებების შექმნის უნარს ამცირებს.

შეიცვლება თუ არა სიტუაცია სტრესის მიმართ დამოკიდებულების შეცვლით? მაგალითად, რა მოხდება თუ მას სასარგებლო პროცესად ვაქცევთ? პირველ რიგში, თუ ვიცით, რომ რაღაც სტრესულ სიტუაციასთან მოგვიწევს გამკლავება (მაგალითად, მაღლა მოყვანილი გამოცდის მაგალითი), უნდა ვეცადოთ რომ მსგავსი გარემო შევიქმნათ, რაც მომავალში გველოდება. აღსანიშნავია, რომ სიახლე შეიძლება სტრესორი იყოს. შეიძლება დროის შეზღუდვის მეთოდი გამოვიყენოთ, დავინიშნოთ დრო და ვეცადოთ ზუსტად მასში ჩავეტიოთ. ვეცადოთ ვიმეცადინოთ მაგიდასთან და არა სავარძელზე. ეს მდგომარეობა დაგვეხმარება ვიყოთ ნაკლებად მგრძნობიარენი გამოცდის მსვლელობისას.

ამას გარდა, ვარჯიში კიდევ ერთი სასარგებლო (სტრესის შესამცირებელი) ინსტრუმენტია. გულის ცემისა და სუნთქვის სიხშირის მომატება უკავშირდება ტვინში არსებულ ქიმიურ ცვლილებას, რაც შფოთვის შემცირებას უწყობს ხელს. რეგულარული ვარჯიში ძილის პრობლემებსაც მოგვიწესრიგებს.

უშუალოდ სტრესზე ჩატარებულ კვლევაში, სადაც ა.შ.შ.-ში მოზარდებს რვა წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ. მათ უსვამდნენ კითხვას : „რამდენად დიდი სტრესი გამოსცადეთ გასულ წელს?“ ასევე: „გჯერათ, რომ სტრესი აზიანებს თქვენს ჯანმრთელობას?“, ამის შემდეგ კი შეისწავლეს სიკვდილიანობა. შედეგების მიხედვით, მათ, ვინც გასულ წელს დიდი სტრესი გამოსცადეს, გარდაცვალების რისკი 43%ით ჰქონდათ გაზრდილი, მაგრამ ეს მხოლოდ იმ ადამიანებში, ვისაც სჯეროდათ, რომ სტრესი მათი ჯანმრთელობისთვის საზიანოა. მკვლევრებმა დაასკვნეს, რომ რვა წლის განმავლობაში გამოკვლეული გარდაცვალებებიდან, დიდი ნაწილი ნაადრევად გარდაიცვალა არა სტრესისგან, არამედ რწმენისგან რომ სტრესი მათთვის საზიანოა. (Keller, 2012) ეს კვლევა გვაფიქრებინებს, რომ სტრესთან დაკავშირებით აზროვნების შეცვლამ შესაძლოა უფრო ჯანმრთელი გაგვხადოს.
კიდევ ერთი საინტერესო კვლევა ჩატარდა ჰარვარდის უნივერსიტეტის სტუდენტებზე. სანამ კვლევის მონაწილეები სოციალური სტრესის ტესტს გაივლიდნენ, ასწავლეს, რომ აღექვათ სტრესი სასარგებლოდ, რადგან გახშირებული გულისცემა მათ მოქმედებისთვის ამზადებდათ, სწრაფად სუნთქვისასაც მათი ტვინი მეტ ჟანგბადს იღებდა. შედეგების მიხედვით, მონაწილეებს, რომელთაც ასწავლეს აღექვათ სტრესი სასარგებლოდ, იყვნენ მეტად თავდაჯერებულები და ნაკლებად დასტრესილნი. (Jamieson, 2012)

სტრესის ერთ-ერთი ყველაზე დაუფასებელი ასპექტი არის ის, რომ გვხდის მეტად სოციალურს. ამის გასაგებად, უნდა გავიგოთ ცოტაოდენი ინფორმაცია ჰორმონ ოქსიტოცინის შესახებ – ის ნეიროჰორმონია, რომელიც გვიბიძგებს განვახორციელოთ ქმედებები, რომელიც გვაახლოებს ადამიანებთან, გვიძლიერებს სურვილს ვიყოთ ოჯახის წევრებთან და მეგობრებთან ერთად, ასევე გვიმძაფრებს თანაგრძნობისა და სხვისი მხარდაჭერის სურვილს. ოქსიტოცინი სტრესის ჰორმონია, რომელსაც ჰიპოფიზი გამოყოფს სტრესზე საპასუხოდ. სწორედ ის გვიბიძგებს ვეძებოთ მხარდაჭერა და არ შევიკავოთ გრძნობები. (Kosfeld, 2005)

და ბოლოს, კიდევ ერთი კვლევა, რომელიც ა.შ.შ.-ში ჩატარდა, გვიჩვენებს, რომ მზრუნველობა ადამიანებს გამძლეობას მატებს. მათ კვლევა შემდეგი კითხვით დაიწყეს: „რამდენჯერ გამოსცადეთ სტრესი გასულ წელს?“, ასევე ჰკითხეს: „რამდენი დრო დახარჯეთ მეგობრების, მეზობლების, ოჯახის წევრების დასახმარებლად?“. შედეგების მიხედვით, ყველაზე დიდი სტრესული ცხოვრებისეული გამოცდილებები, როგორიცაა ოჯახური კრიზისი, სიკვდილის რისკს 30%-ით ზრდის, მაგრამ ეს ასე არ იყო ყველას შემთხვევაში. ადამიანები, რომლებიც სხვებზე ზრუნავდნენ, სტრესისგან სიკვდილის ზრდა არ ფიქსირდებოდა.

სტრესისგან გამოწვეული ზიანი თქვენ ჯანმრთელობაზე არ არის გარდაუვალი. იმას, თუ როგორ ვფიქრობთ, შეუძლია შეცვალოს ჩვენი გამოცდილება სტრესთან დაკავშირებით.

Bibliography

Jamieson, N. M. (2012). Mind over matter: reappraising arousal improves cardiovascular and cognitive response to stress. Journal of experimental psychology, 417.

Keller, L. W. (2012). Does the perception that stress affects health matter? The association with health and mortality. Health psychology, 677.

Kosfeld, M. H. (2005). Oxytocin increases trust in humans. Nature, 673-676.

https://www.ted.com/talks/kelly_mcgonigal_how_to_make_stress_your_friend/transcript#t-334001

https://www.ted.com/talks/elizabeth_cox_the_surprising_link_between_stress_and_memory/transcript#t-239662

 

 

სტატიაზე იმუშავა – ნატალი მაღრაძემ